Een atheïs, die te communie gaat

Een atheïst die te communie gaat, kan dat wel?Jazeker, betoogt Ger Groot. Volgens hem verloochent de wetenschap het aardse en is religie het medicijn tegen spiritualisering. "In de kerk sluit het besef aan bij mijn filosofische overtuiging". Dus zegt de atheïst Ger Groot met overtuiging: "Amen".

(GER GROOT: "Wij zijn geen engelen", in dagblad Trouw, 15 juni 2013, afd. "Letter en geest", blz.16-19.)

---------------------------------------------------

Ter inleiding geef ik het woord aan twee dichters.

 

"Men moet geduld hebben met het onopgeloste in het hart

en proberen de vragen zelf lief te hebben als ontoegankelijke ruimtes,

als boeken, geschreven in volkomen onbekende taal.

Wanneer men die vragen leeft,

leeft men misschien geleidelijk, zonder het te merken,

op een ongewone dag binnen in het antwoord".

(Rainer Maria Rilke).

 

Er is vandaag weer veel meer dan er is.

 

"Er is vandaag weer veel meer dan er is,

Maar wat het is, ik kan het je niet zeggen,

Er is geen uitleg voor, niets dan dit inzicht

In een temeer,

Een oeroud veel te veel.

Zie ik het niet, ik zie het als tekort.

En houdt het op, ik voel het als gemis.

Meer weet ik niet, meer kan ik je niet zeggen.

En die het weten die vertrouw ik niet".

(Richard Schuagt. )

-------------------------------------

Wat gebeurt er, als een onbeweeglijk object - "ik ben overtuigd atheïst" - geconfronteerd wordt met een onweerstaanbare kracht - "ik voel mij van binnen geroepen om te communie te gaan" - ?

Ger Groot schreef:

" Daarvoor is de betekenis van het ritueel, van de plaats waar ik naartoe gereisd ben, en (waarom niet?) van de tastbare aanwezigheid bij mijn ouders omwille van wie ik hier ben, te belangrijk. In dit alles zit iets onherleidbaars, dat zich met de mij verwijtbare ongelovigheid niet laat wegwuiven".

"Over het mystieke kan men slechts zwijgen", schreef Wittgenstein. ........Maar in de Europese moderniteit spitst zich een centrale overtuiging toe: spreken is zeggen wat het geval is, taal is een spiegel van de wereld. Die laatste wordt daarmee getransformeerd tot een ideéle werkelijkheid, waarmee het denken vervolgens ongestoord aan de slag kan. In deze taal- en idee-geworden werkelijkheid is het denken almachtig geworden, maar is de echte wereld verloren gegaan".

(Ger Groot: geciteerde artikel, blz. 18.)

" In dit alles zit iets onherleidbaars ". Interessante observatie van een ervaring, die ook in het gedicht van Richard Schuagt verwoord wordt. En ook in de prediking van Meister Eckhart o.p.(ongev.1315) lijkt me deze ervaring niet zo ver weg. Ook hij probeerde achter al onze woorden, dogma's, geloofsovertuigingen,zekerheden, te tasten naar het Onzegbare, naar de werkelijke werkelijkheid, naar.......:

" Esse est deus ": het zijn zelf is God(delijk), zei Eckhart. En bedoelt het Zen-boeddhisme niet iets dergelijks, wanneer zij over de grote moeite spreekt, die mediterenden zich moeten getroosten, om door die muur-van-begrippen heen te breken naar het besef van de ware Werkelijkheid achter al onze woorden, begrippen, ideeén, formuleringen? Want dat zijn allemaal constructen aan onze zijde van de ontmoeting met de werkelijkheid. De werkelijkheid zelf is voorbij al die woorden.

"O, Gij, voorbij alle namen, hoe anders U noemen, onnoembare, Gij?

(Gregorius van Nazianze, ongev.380.)

 

Kan je die muur-van-overtuigingen passeren? Kan je jezelf overgeven aan een ritueel; kan je te communie gaan, terwijl je een overtuigd atheïst bent? Bestaat er een "Wijsheid voorbij alle wijsheid"? En hoe dan trouw blijven aan je overtuiging en die tegelijkertijd relativeren?

Ook sommige moderne dichters zetten die stap. Zo Rutger Kopland in zijn gedicht over zijn oude, demente moeder. Hij is bij haar op bezoek en wordt overvallen door de afstand tussen haar en zichzelf, door de onmogelijkheid om haar te bereiken. Dan schrijft hij:

" Er is geen God, maar ik bezwoer Hem haar bij te staan en te redden". Binnen het terrein van de logica is dit pure onzin. Maar is daarmee alles gezegd? Bestaat er een "taal van het hart", of zoiets, die de taal van de logica passeert en ook spreekt over onze ervaring met de werkelijkheid, op een manier, waartoe de taal van de logica niet in staat is? Een atheïst bidt, of gaat te communie, vanuit een andere benadering van de werkelijkheid, dan in ons rationele verstand mogelijk is?

 

Wellicht vraagt dit om een geesteshouding, die in het Boeddhisme wordt aangegeven met het woord Sunyata: leegte of openheid.

( A.F.M. van der Braak: "De vele gezichten van compassie".Vrije Universiteit, Amsterdam, 14 sept. 2012, blz. 9.)

De wat misleidende vertaling van Sunyata in het woord "leegte" heeft in de westerse filosofie geleid tot een betreurenswaardige karakterisering van het Boeddhisme als een levensontkennend nihilisme. Misschien is het Middeleeuwse mystieke geschrift: " The Cloud of unknowing " dichter bij dit Boeddhistische woord. De werkelijkheid is te-groot-voor-woorden, te-groot-voor-de-ratio-alleen.

 

Woorden als atheïsme zijn dan in iemands beleving slechts gedeeltelijk wáár, dat wil zeggen: slechts gedeeltelijk de werkelijkheid rakend en omvattend. Er zijn andere belevingen van de mysterieuze werkelijkheid mogelijk, ook tegelijkertijd en in een en dezelfde mens. Heidegger sprak hier van "Het Opene", dat altijd de achtergrond blijft van alles wat wij zeggen, beweren, menen te kunnen beoordelen, benoemen. Dat geeft merkwaardige mogelijkheden, ook voor integer handelen, dat onmogelijk leek, zolang je vasthoudt aan het logische conluderen alleen. In die ontzaglijke ruimte wordt ineens van alles mogelijk.

 

Dit "Opene" , die lege ruimte achter al ons denken en redeneren, is bekend in de Rijnlandse mystiek. En juist dan gaan zij spreken over Goddelijk, al schrikken zij ook terug van dit woord. want het woord "God" is als een container: iedereen stopt er betekenissen in, zodat je tenslotte niet meer weet, wat iemand bedoelt, als hij of zij het woord : "God" uitspreekt. Vandaar Eckhart's roemruchte uitspraak: " Ik bid God iedere dag mij van God te verlossen ". En zijn leerling Johannes Tauler o.p. (ongev. 1350) zei in een preek:

"De hoogte en diepte die deze mensen in zich ontdekken is met geen enkel verstand of geestvermogen te begrijpen; het gaat boven alle geestvermogens uit tot in een afgrond. ........................

Hier wordt het woord waar, dat de profeet sprak in het boek de Psalmen: "abyssus abyssum invocat", de afgrond leidt de afgrond binnen. De afgrond die geschapen is leidt de ongeschapen afgrond in zich binnen en die twee afgronden worden een enige één, een louter goddelijk zijn, en daar heeft de geest zich verloren in Gods Geest, in de grondeloze zee is hij verdronken".

( Preek: "Hij ging in een schip, dat van Simon was".(Lucas 5,3.)

(C.O. JELLEMA,"Heinrich Seuse, Het boek der waarheid, Johannes Tauler, preken. Groningen, 2004. blz. 112-114.)

 

En misschien openen rituelen poorten tot ervaring van die afgrond, die de nuchtere ratio niet kon ontdekken. En gaat een atheïst te communie, of steekt een kaarsje op in een oude kathedraal.

26 juni 2013. Leon. Raph. A. de Jong o.p.

terug naar "bezinning"